Dlaczego ludziom trudno mówić „nie”? Istnieje przynajmniej kilka powodów:
- chce się być miłym i uczynnym dla innych, by nie stracić znajomych;
- nie chce się zranić uczuć innych własną odmową;
- ma się dobre serce i chce się być wsparciem dla bliskich i przyjaciół;
- nie chce się wypaść na osobę niegrzeczną, egoistę zapatrzonego tylko w siebie;
- obawia się, że odmowa może przyczynić się do konfliktu lub kłótni, której pragnie się uniknąć;
- niepokoi się, że odmowa może oddalić wizję realizacji konkretnego celu, np. odmawiając przyjaciółce pomocy, można później nie mieć wsparcia z jej strony;
- nie chce się palić za sobą mostów i ryzykować zerwania kontaktów z osobą proszącą.
Powodów trudności w odmawianiu może być jeszcze wiele, np. młodzież często ulega namowom rówieśników, np. by zapalili papierosa czy wypili alkohol, gdyż chce zrobić dobre wrażenie na innych i nie stracić uznania w oczach kolegów. Trzeba pamiętać, że czasami trzeba odmówić, by nie stracić szacunku do siebie. Sama odmowa nie jest zła. Niepoprawny może być jedynie sposób, w jaki się odmawia.
Jak mówić „nie”?
- Nie tłumacz się i nie usprawiedliwiaj. Podanie przyczyny jest czym innym niż przesadne przepraszanie.
- Pamiętaj, że masz prawo powiedzieć „nie”.
- Kiedy powiedziałeś już „nie”, nie sprawiaj wrażenia, jakbyś czekał, żeby cię przekonano, byś zmienił zdanie. Daj do zrozumienia, że sprawa jest zamknięta – na przykład zmieniając temat rozmowy, odchodząc, wracając do przerwanego zajęcia.
- Pamiętaj, że powiedziałeś „nie” w odpowiedzi na konkretną prośbę; nie odrzucaj osoby, która się z nią zwróciła.
- Jeśli nie wiesz, co odpowiedzieć, albo jesteś zajęty czymś innym i nie masz czasu zastanowić się, możesz zawsze odpowiedzieć: „Dam ci znać później”, aby zyskać trochę czasu i pomyśleć.
- Bierz odpowiedzialność za mówienie „nie” – nie miej za złe komuś, że cię o coś poprosił.
- Odwołuj się do siebie – do swoich osobistych preferencji i postanowień.
- Używaj słów: „wolę”, „chcę”, „wybieram”, „jest dla mnie ważne”, „nie zgadzam się”, „przyzwalam”, „decyduję”, „mam zamiar”, „postanawiam”.
Etapy asertywnej odmowy
Często bywa tak, że ktoś mimo naszych próśb o zmianę zachowania nie reaguje, nie respektuje wyznaczonych przez nas granic. Warto wtedy zastosować stopniowanie naszych reakcji.
- Pierwszym etapem jest udzielenie informacji. Jeśli czyjeś zachowanie nam nie odpowiada, drażni nas lub złości, zwracamy mu uwagę i prosimy, żeby zachowywał się inaczej. Zazwyczaj ludzie nie chcą być nieprzyjemni i zmieniają swoje zachowanie.
- Drugi etap to wyrażanie uczuć. Jeżeli ktoś mimo zwróconej uwagi dalej źle się zachowuje, drugi raz mówimy, aby zmienił zachowanie. Tym razem ton naszego głosu powinien być bardziej stanowczy i zdecydowany. Informujemy również, co czujemy w związku z jego zachowaniem.
- Trzeci etap to przywołanie zaplecza, czyli ostrzeżenie o konsekwencjach, jakie mu grożą, jeśli nie zmieni swojego zachowania. Pamiętajmy, aby konsekwencje były realne (takie, które naprawdę zastosujemy).
- Czwarty etap to skorzystanie z zaplecza. Jeśli cały czas mimo naszej reakcji ktoś nie zmienia zachowania, stosujemy zapowiedzianą konsekwencję.
Słowo „asertywność” w psychologii oznacza umiejętność wyrażania swoich myśli, uczuć i poglądów z zachowaniem własnych granic i przy poszanowaniu granic innych ludzi. Jan Ferguson, autorka książki „Asertywność doskonała”, sformułowała kartę 10 praw człowieka, zgodnie z którą każdy z nas ma prawo:
- prosić o to, czego chce - co nie oznacza, że musi to dostać;
- wyrażać swoje zdanie, uczucia i emocje - asertywnie, czyli adekwatnie do sytuacji;
- nie być dyskryminowanym;
- samodzielnie podejmować decyzje i ponosić ich konsekwencje;
- decydować, czy chce się angażować w cudze problemy - nie musi stale poświęcać się dla innych;
- popełniać błędy i uczyć się na nich bez poczucia winy;
- dostawać to, za co płaci - gdy coś kupuje czy korzysta z usług;
- zmieniać swoje decyzje - rozwijamy się i nie musimy zawsze mieć tego samego zdania;
- do prywatności;
- odnieść sukces - nie należy pomniejszać swoich osiągnięć, tylko cieszyć się nimi.
Co sprawia, że dana osoba jest postrzegana jako asertywna?
- Bezpośrednio wyraża emocje pozytywne i negatywne.
- Wymaga respektowania własnych praw bez naruszania i deprecjonowania praw innych.
- Komunikuje odważnie własne przekonania i opinie, nawet w sytuacjach narażenia się na krytykę większości grupy.
- Wyraża niezgodę na zachowania agresywne i poniżające.
- Odmawia spełnienia niestosownych próśb i żądań.
- Potrafi zwrócić się o pomoc i przysługę do innych ludzi.
- Umie przyjąć krytykę oraz komplementy i ustosunkować się do nich.
- Jest świadoma swoich zalet i wad.
- Pokonuje przeszkody stojące na drodze do realizacji celu, szanując godność innych.
- Jest autentyczna, elastyczna, wrażliwa, empatyczna, szczera.
- Ma wysoką samoocenę, adekwatną do rzeczywistości i niezależną od akceptacji bądź braku sympatii ze strony innych.
- Nie poddaje się konformizmowi, manipulacji ani emocjonalnym naciskom.
- Stawia sobie realistyczne cele.
- Nie boi się odrzucenia ani negatywnej oceny.
- Nie usprawiedliwia się, nie czując się winnym.
- Potrafi działać bez lęku i tremy.
- Racjonalnie dba o własne interesy.
- Potrafi powiedzieć „nie”, „tak”, „nie wiem”, „nie rozumiem”, „nie potrafię”, „nie umiem”.
- Uważnie słucha i nie lekceważy uczuć rozmówcy.
Asertywność to odpowiedzialność za słowa, dojrzałość i większy poziom zadowolenia z siebie. Asertywność to nie egoizm. Mamy prawo mówić, z czym się nie zgadzamy, co czujemy, co sprawia nam przykrość. Trzeba tylko mówić to w sposób, który nie rani innych i nie narusza ich praw